روزه ای رمضان و معیار قبولی آن

روزه رمضان از بزرگ‌ترین عبادات اسلام است، اما حقیقت روزه فقط گرسنگی و تشنگی نیست. روزه یک عبادت قلبی و عملی است که هم «فرضیت» دارد، هم «هدف» دارد، هم «شرایط صحت» دارد، و هم «شرایط قبولی» دارد. قرآن و سنت، این چهار بخش را به هم پیوند داده‌اند تا مسلمان بداند روزه‌ای که الله می‌خواهد، روزه‌ای است که از دل شروع می‌شود و در اخلاق و تقوا آشکار می‌گردد.

الله متعال فرضیت روزه رمضان را با بیان روشن و قطعی در قرآن نازل کرد و فرمود:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

ترجمه:ای کسانی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما مقرر شد، همان‌گونه که بر کسانی که پیش از شما بودند مقرر شده بود، باشد که پرهیزگار شوید. سوره البقرة، آیه ۱۸۳

در همین آیه، هم فرضیت روزه بیان شد، هم مقصد آن. مقصد روزه «تقوا» است. یعنی روزه آمده تا انسان را از گناه، بی‌ادبی، دروغ، ظلم، و شهوت‌های حرام دور کند و دل را مراقب الله سازد. پس روزه‌ای که تقوا نیاورد، از روح اصلی خود دور شده است.

سپس الله متعال محدوده و زمان این فرض را مشخص کرد و فرمود:

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

ترجمه:روزه در روزهایی معدود است. پس هر کس از شما بیمار باشد یا در سفر باشد، پس به تعداد آن روزها از روزهای دیگر (روزه بگیرد). و بر کسانی که توان آن را (با مشقت شدید) دارند، فدیه است، خوراک دادن به یک مسکین. پس هر کس کار خیری را از روی رغبت افزون کند، برای او بهتر است. و اینکه روزه بگیرید برای شما بهتر است اگر بدانید. سوره البقرة، آیه ۱۸۴

و بعد از آن، الله متعال صریحاً تعیین کرد که این روزه واجب، مربوط به کدام ماه است:

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

ترجمه:ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شد، هدایت برای مردم و نشانه‌های روشن از هدایت و جداکننده حق از باطل. پس هر کس از شما این ماه را حاضر باشد، باید آن را روزه بگیرد. و هر کس بیمار باشد یا در سفر باشد، پس به تعداد آن روزها از روزهای دیگر (روزه بگیرد). الله برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما سختی نمی‌خواهد، تا شمار را کامل کنید و الله را به خاطر آنکه شما را هدایت کرده بزرگ شمارید، و باشد که شکر کنید. سوره البقرة، آیه ۱۸۵

پس از نگاه قرآن، روزه رمضان یک فریضه قطعی است، اما همراه با رحمت و آسانی برای بیمار و مسافر، و همراه با هدف معنوی بزرگ: تکمیل شمار، تکبیر، شکر، و رسیدن به تقوا.

اما روزه فقط «حکم» نیست، بلکه یک عبادت عظیم است که در سنت پیامبر ﷺ جایگاه ویژه دارد. پیامبر ﷺ فرمود:

بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ

ترجمه:اسلام بر پنج پایه بنا شده است: گواهی دادن که معبودی جز الله نیست و محمد رسول الله است، برپا داشتن نماز، دادن زکات، حج خانه، و روزه رمضان. صحیح بخاری (۸)، صحیح مسلم (۱۶)

این حدیث نشان می‌دهد که روزه رمضان از ستون‌های اصلی دین است، یعنی ترک عمدی آن بدون عذر، گناهی بسیار بزرگ است.

اکنون باید فرق مهمی را بفهمیم: در عبادات، دو چیز مطرح است: صحت و قبولی.

ممکن است روزه از نگاه فقهی «صحیح» باشد، یعنی از طلوع فجر تا غروب چیزی نخورد و نیاشامد و جماع نکند، اما از نگاه «قبولی و کمال اجر» ضعیف یا حتی تهی شود، چون اخلاق و زبان و دل اصلاح نشده است.

سنت پیامبر ﷺ دقیقاً همین را بیان کرده است. پیامبر ﷺ فرمود:

مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ وَالْجَهْلَ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ

ترجمه:هر کس گفتار باطل را ترک نکند و عمل به آن را ترک نکند و رفتار جاهلانه را ترک نکند، الله نیازی ندارد که او فقط خوردن و نوشیدن را ترک کند. صحیح بخاری (۱۹۰۳)

این حدیث، معیار عظیم قبولی روزه را نشان می‌دهد: روزه فقط ترک غذا نیست، بلکه ترک گناه است. «قول زور» شامل دروغ، شهادت دروغ، تهمت، فحش، تحقیر، و هر سخن باطل می‌شود. «عمل به زور» یعنی انجام گناه، و «جهل» یعنی رفتار بی‌خردانه و ستیزه‌جویی و بدخلقی. پس کسی که روزه می‌گیرد اما زبانش آزاد است، در حقیقت از مقصد روزه دور شده است.

و پیامبر ﷺ در یک بیان تکان‌دهنده دیگر فرمود:

رُبَّ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ، وَرُبَّ قَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ قِيَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ

ترجمه:چه بسیار روزه‌داری که از روزه‌اش جز گرسنگی بهره‌ای ندارد، و چه بسیار شب‌زنده‌داری که از قیامش جز بیداری نصیبی ندارد.

منبع: سنن ابن ماجه (۱۶۹۰)، و این حدیث نزد بسیاری از اهل حدیث حسن است.

این یعنی ممکن است انسان از عبادت فقط رنج ظاهری را ببرد، اما پاداش حقیقی را از دست بدهد، چون تقوا و اخلاص در آن نبوده است.

پس روزه رمضان برای قبولی، قبل از هر چیز به «ایمان و احتساب» نیاز دارد. پیامبر ﷺ فرمود:

مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

ترجمه:هر کس رمضان را از روی ایمان و با امید پاداش (و طلب آن از الله) روزه بگیرد، گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

«ایماناً» یعنی روزه را به عنوان فرمان الله و عبادت حق بپذیرد، نه از روی عادت یا فشار جامعه.

«احتساباً» یعنی پاداش را فقط از الله بخواهد، نه از مردم. این همان اخلاص است. پس یکی از بزرگ‌ترین معیارهای قبولی روزه، اخلاص است.

و چون اخلاص محور است، باید بدانیم ریا می‌تواند روزه را تهدید کند. هرچند روزه عبادتی پنهان‌تر از دیگر عبادات است، اما باز هم ممکن است انسان با زبان، با نمایش، با نشر و گفتن و خودنمایی، نیت را آلوده کند. و پیامبر ﷺ قاعده کلی را گفته است:

إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ

ترجمه: همانا اعمال به نیت‌هاست. (صحیحین )

پس اگر روزه برای الله باشد، عبادت است، و اگر برای مردم باشد، خطرناک است.

از نگاه فقهی نیز برای صحت روزه رمضان، شرط‌هایی وجود دارد که اگر نباشد، روزه اصلاً صحیح نیست. مهم‌ترین آن‌ها این است که انسان مسلمان باشد، عاقل باشد، بالغ باشد، و توان روزه را داشته باشد. و شرط اساسی دیگر نیت است. پیامبر ﷺ فرمود:

مَنْ لَمْ يُبَيِّتِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلَا صِيَامَ لَهُ

ترجمه:هر کس پیش از فجر نیت روزه را محکم نکند، روزه‌ای برای او نیست.(نسایی و ابو داود)

یعنی در روزه فرض رمضان، نیت باید از شب باشد.

همچنین برای صحت روزه، باید از مفطرات روشن پرهیز شود. قرآن درباره رابطه زناشویی در شب‌های رمضان فرمود:

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ... وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ

ترجمه: در شب روزه، آمیزش با زنان برای شما حلال شد... و بخورید و بیاشامید تا رشته سفید از رشته سیاه برایتان از فجر آشکار شود، سپس روزه را تا شب کامل کنید. سوره البقرة، آیه ۱۸۷

این آیه نشان می‌دهد روزه یک حدّ زمانی دقیق دارد: از فجر تا شب (غروب). و «ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ» یعنی روزه را کامل کنید، نه اینکه بخشی را نگه دارید و بخشی را با گناه بشکنید.

اما مهم‌ترین بخش، همان معیار قبولی است که قرآن هدف آن را گفت: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ. یعنی روزه برای ساختن تقوا است. پس روزه‌ای که انسان را متواضع‌تر، راستگوتر، پاک‌زبان‌تر، اهل رحم‌تر، و اهل نماز و قرآن‌تر نکند، از فلسفه خود فاصله گرفته است.

و اینجاست که انسان باید بفهمد روزه فقط ترک خوردن نیست، بلکه ترک حرام است. پیامبر ﷺ فرمود:

الصِّيَامُ جُنَّةٌ

ترجمه: روزه سپر است. صحیح بخاری (۱۸۹۴)، صحیح مسلم (۱۱۵۱)

سپر یعنی محافظ. یعنی روزه باید انسان را از گناه حفظ کند، نه اینکه انسان روزه بگیرد و همزمان دیوارهای تقوا را با دروغ و غیبت سوراخ کند.

و پیامبر ﷺ ادامه همین حدیث را چنین بیان می‌کند:

فَإِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ فَلَا يَرْفُثْ وَلَا يَصْخَبْ، فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ أَوْ قَاتَلَهُ فَلْيَقُلْ: إِنِّي صَائِمٌ

ترجمه: پس وقتی روز روزه یکی از شماست، سخن زشت نگوید و سروصدا و نزاع نکند. و اگر کسی به او دشنام داد یا با او درگیر شد، بگوید: من روزه‌ام. صحیح بخاری (۱۸۹۴)، صحیح مسلم (۱۱۵۱)

این حدیث دقیقاً شرایط قبولی و کمال روزه را نشان می‌دهد: کنترل زبان، کنترل خشم، ترک جدال، ترک فحش، و تبدیل روزه به اخلاق.

پس معیار قبولی روزه رمضان را می‌توان در یک جمله جمع کرد:

روزه‌ای مقبول است که با ایمان و اخلاص گرفته شود و به تقوا و اصلاح اخلاق بینجامد.

و ثمره روزه صحیح و مقبول، وعده مغفرت است، همان‌گونه که پیامبر ﷺ فرمود:

مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

یعنی قبولی روزه در نزد الله، دروازه آمرزش است.

اما در مقابل، اگر کسی روزه را به گناه آلوده کند، یا با دروغ و غیبت و ظلم آن را بشکند، ممکن است از اجر عظیم محروم گردد و فقط رنج ظاهری بماند، همان‌گونه که پیامبر ﷺ هشدار داد:

رُبَّ صَائِمٍ لَيْسَ لَهُ مِنْ صِيَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ.

پس ای روزه‌دار رمضان، اگر می‌خواهی روزه‌ات در نزد الله قبول شود، سه چیز را نگه دار:

دل را از ریا و نیت‌های دنیایی پاک کن، زبان را از دروغ و غیبت حفظ کن، و اعضا را از گناه بازدار.

زیرا الله روزه را برای «تقوا» فرض کرده است، و روزه‌ای که تقوا نیاورد، به هدف خود نرسیده است.

و در پایان، این حقیقت را با همان آیه آغازین ببندیم، چون کل معیار قبولی در آن جمع است:

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ... لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

روزه بر شما فرض شد، تا اهل تقوا شوید.